विपस्सनाचार्य. सत्यनारायण गोयंका गुरुजी

 **

*📌 वैयक्तिक जीवन आणि पार्श्वभूमी...*

• *जन्म:* ३० जानेवारी १९२४, मंडाले (म्यानमार / ब्रह्मदेश).

• *मृत्यू:* २९ सप्टेंबर २०१३ (वय ८९ वर्षे), मुंबई, भारत.

• *शिक्षण व कार्य:* मूळचे भारतीय वंशाचे असलेले गोयंका हे म्यानमारमधील एक यशस्वी आणि प्रसिद्ध उद्योगपती होते. मायग्रेन (अर्धशिशी) या आजारावर उपचार शोधत असताना ते म्यानमारमधील *विपश्यना आचार्य सयाग्यी यू बा खिन* यांच्या संपर्कात आले. त्यांच्याकडून चौदा वर्षे विपश्यनेचे सखोल प्रशिक्षण घेतल्यानंतर त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य या साधनेच्या प्रचारासाठी वाहिले.

*🧘 विपश्यनेचा जागतिक प्रसार*

• *भारतात पुनरागमन:* गोयंकाजींनी १९६९ मध्ये भारतात येऊन विपश्यनेचे वर्ग घेण्यास सुरुवात केली. प्राचीन काळी भारतातून लुप्त झालेली ही विद्या त्यांनी पुन्हा एकदा भारताच्या भूमीवर पुनरुज्जीवित केली.

• *इगतपुरी केंद्र*: त्यांनी १९७६ मध्ये महाराष्ट्रातील नाशिकजवळील इगतपुरी येथे *'धम्मगिरी'* या पहिल्या आंतरराष्ट्रीय विपश्यना केंद्राची स्थापना केली. आज जगातील सर्वोच्च केंद्रांपैकी हे एक आहे.

• *ग्लोबल विपश्यना पॅगोडा:* मुंबईजवळील गोराई येथे त्यांनी एक विशाल ग्लोबल विपश्यना पॅगोडा (Global Vipassana Pagoda) उभारला. या पॅगोडामध्ये एकाच वेळी ८,००० पेक्षा जास्त लोक एकत्र बसून ध्यान करू शकतात.

• *तुरुंगातील सुधारणा:* कैद्यांच्या पुनर्वसनासाठी त्यांनी तुरुंगांमध्ये (उदा. तिहार जेल, पैठण जेल) विपश्यना शिबिरे आयोजित केली, ज्यामुळे कैद्यांच्या वर्तनात सकारात्मक बदल घडून आले.

*🎖️ पुरस्कार आणि सन्मान*

• *पद्मभूषण (२०१२):* भारत सरकारने त्यांच्या सामाजिक आणि आध्यात्मिक क्षेत्रातील अतुलनीय योगदानाबद्दल त्यांना २०१२ मध्ये 'पद्मभूषण' या देशातील सर्वोच्च नागरी पुरस्काराने सन्मानित केले.

• *आंतरराष्ट्रीय बहुमान:* श्रीलंका सरकार आणि विविध जागतिक संस्थांनी त्यांना 'धम्म प्रसारक' आणि 'पद्धतीचे मानकरी' म्हणून विविध मानद पदव्या बहाल केल्या.

गोयंकाजींनी शिकवलेली विपश्यना पूर्णपणे वैज्ञानिक, धर्मनिरपेक्ष आणि मानवी कल्याणासाठी पूरक मानली जाते, ज्यामुळे जगभरातील लाखो लोक आज या साधनेचा लाभ घेत आहेत...

*आचार्य सत्यनारायण गोयंका यांनी विपश्यना साधना, मानवी जीवन आणि बुद्धांच्या शिकवणीवर आधारित अनेक पुस्तके लिहिली आहेत. त्यांचे विचार अत्यंत व्यावहारिक आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनावर आधारित आहेत.*

त्यांनी लिहिलेली प्रमुख पुस्तके आणि त्यांचे मुख्य विचार खालीलप्रमाणे आहेत:

*📚 आचार्य गोयंकाजींची प्रमुख पुस्तके*

गोयंकाजींनी प्रामुख्याने हिंदी, इंग्रजी आणि गुजराती भाषेत लेखन केले, ज्यांचे नंतर मराठीसह अनेक भाषांमध्ये अनुवाद झाले:

• *प्रवचन सारांश (Discourses on Vipassana):* १० दिवसांच्या विपश्यना शिबिरादरम्यान रोज संध्याकाळी गोयंकाजी जी प्रवचने द्यायचे, त्यांचा हा लिखित संग्रह आहे. विपश्यना समजून घेण्यासाठी हे सर्वोत्तम पुस्तक मानले जाते.

• *जाग उठे पावन धम्म (The Awakening of Dhamma):* भारतामध्ये विपश्यनेचे पुनरुज्जीवन कसे झाले आणि धम्माचा खरा अर्थ काय आहे, याचे सविस्तर वर्णन यात आहे.

• *मंगल जागृत हुआ (Mangal Jagrut Hua):* मानवी जीवनात खरी शांतता आणि मंगल भावना कशी निर्माण करावी, यावर हे पुस्तक प्रकाश टाकते.

• *अंगुत्तर निकाय (Aṅguttara Nikāya) आणि सुत्त निपात (Sutta Nipāta) वरील भाष्य:* त्यांनी प्राचीन पाली साहित्याचे संपादन करून ते सोप्या भाषेत लोकांसमोर आणले.

• *Art of Living (जीवन जगण्याची कला):* (विल्यम हार्ट यांच्या सहवासाने तयार झालेले) हे पुस्तक जगभरात प्रसिद्ध आहे. विपश्यना ही केवळ ध्यानाची पद्धत नसून ती जीवन जगण्याची एक कला कशी आहे, हे यात सांगितले आहे.

*💡 आचार्य गोयंकाजींचे प्रमुख विचार*

गोयंकाजींची शिकवण कोणत्याही विशिष्ट धर्मापुरती मर्यादित नसून ती संपूर्ण मानवजातीसाठी लागू पडणारी आहे:

• *धर्म हा सार्वभौम आहे (Universal Dhamma):* खरा धर्म कधीही संकुचित किंवा जातीय असू शकत नाही. हिंदू, मुस्लिम, ख्रिश्चन किंवा बौद्ध असण्यापेक्षा एक 'चांगला माणूस' बनणे हाच खरा धर्म आहे.

• *सत्य परिस्थितीचा स्वीकार (Acceptance of Reality):* गोष्टी जशा आहेत, तशाच त्या स्वरूपात त्यांना पाहणे आणि त्यांचा स्वीकार करणे म्हणजे विपश्यना. काल्पनिक गोष्टींवर विश्वास ठेवण्यापेक्षा स्वतःच्या अनुभवातील सत्याचा शोध घ्या.

• *अनित्यतेचा नियम (Law of Impermanence - अनिच्च):* जगातील प्रत्येक गोष्ट (सुख असो वा दुःख) बदलणारी आहे, कोणतीही गोष्ट कायम टिकत नाही. हा नियम समजला की माणूस सुखात हुरळून जात नाही आणि दुःखात खचत नाही.

• *राग आणि द्वेषापासून मुक्ती:* जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीचा राग करतो किंवा अतिआसक्ती ठेवतो, तेव्हा आपण स्वतःचेच नुकसान करत असतो. मनाला शांत ठेवून प्रत्येक परिस्थितीला प्रतिक्रिया देण्याऐवजी (Reacting) सजगतेने प्रतिसाद (Responding) देणे गरजेचे आहे.

• *स्वतःचे दिवा स्वतः व्हा (अप्प दीपो भव):* कोणत्याही चमत्कारावर किंवा दुसऱ्या व्यक्तीवर अवलंबून राहू नका. स्वतःच्या कष्टाने आणि साधनेनेच स्वतःचा उद्धार करा.🙏