Kumar Saptarshi- युवकांचा आवाज, सत्याग्रहाचा आत्मा - डॉ. कुमार सप्तर्षी (१९४१-२०२६)

महाराष्ट्राने आपला एक अत्यंत धाडसी सुपुत्र गमावला आहे आणि भारतातील पुरोगामी चळवळीने आपला मार्गदर्शक प्रकाश गमावला आहे. ज्येष्ठ गांधीवादी विचारवंत, दूरदर्शी समाजवादी नेते आणि युवक क्रांती दलाचे (युक्रांद) महान संस्थापक डॉ. कुमार सप्तर्षी यांचे पुण्यात वयाच्या ८५ व्या वर्षी निधन झाले.सहा दशकांहून अधिक काळ, डॉ. सप्तर्षी यांनी केवळ इतिहासाचे निरीक्षण केले नाही, तर त्यांनी सक्रियपणे त्याला आकार दिला. एका सुस्थितीत जन्मलेल्या अहमदनगरच्या रशिन या दुष्काळग्रस्त गावातील एका सरकारी डॉक्टरचा मुलगा म्हणून, त्यांनी वैयक्तिक ऐषआरामापासून दूर असलेला मार्ग निवडला. १९६० च्या दशकातील अशांत काळात पुण्यात एक तरुण वैद्यकीय विद्यार्थी असताना, त्यांना एका अस्वस्थ, शोधक पिढीची तीव्र वेदना जाणवली. आपला वैद्यकीय व्यवसाय केवळ एका क्लिनिकपुरता मर्यादित न ठेवता, त्यांनी समाजाच्या मूळ आजारांचे निदान केले आणि आपले जीवन समानता, लोकशाही व न्यायासाठी समर्पित केले.

१९६७ साली, जेव्हा भारतातील तरुण पिढी भ्रमनिरासाने ग्रासली होती, तेव्हा त्यांनी युवक क्रांती दल (युक्रांद) ची स्थापना करून त्यांच्या सामूहिक ऊर्जेला एका शक्तिशाली, शांततापूर्ण वादळात रूपांतरित केले. युक्रंदच्या माध्यमातून त्यांनी हजारो तरुण मनांमध्ये सामाजिक जाणिवेची ज्योत पेटवली आणि त्यांना शिकवले की खरी क्रांती बुद्धीने सुरू होते, सामाजिक कृतीतून वाढते आणि संपूर्ण परिवर्तनात परिणत होते. बदल सत्तेच्या दालनांमधून येत नाही; तो तरुणाईच्या अग्नीत घडवला जातो आणि गांधीजींच्या सत्याने टिकवला जातो.

डॉ. सप्तर्षी हे एक असे दुर्मिळ नेते होते, जे पूर्ण निर्भयतेने आपल्या बोलण्याप्रमाणे वागत असत. महात्मा गांधी, जयप्रकाश नारायण आणि राम मनोहर लोहिया यांच्या विचारांनी प्रखरपणे प्रभावित झालेले ते, दडपशाही, असमानता आणि लोकशाही मूल्यांच्या ऱ्हासाविरुद्ध खडकासारखे उभे राहिले. महाराष्ट्र गांधी स्मारक निधीचे दीर्घकाळ अध्यक्ष म्हणून, त्यांनी अधिकाधिक विखंडित होत चाललेल्या जगात धर्मनिरपेक्षता, मानवता आणि ग्रामीण विकासाची ज्योत तेवत ठेवली. त्यांनी तितक्याच कौशल्याने अनेक भूमिका निभावल्या - एक चतुर विचारवंत, एक स्पष्टवक्ता आणि प्रभावी वक्ता, एक विपुल लेखक आणि एक दयाळू मार्गदर्शक. त्यांच्याकडे अढळ, सौम्य हास्यासह सत्तेला सत्य सांगण्याची एक अद्वितीय देणगी होती, तरीही त्यांच्या शब्दांमध्ये हातोड्याच्या घावासारखी ताकद होती.

दूरदृष्टीचे व्यक्तिमत्व: भरकटलेल्या पिढीला राजकीय आणि सामाजिक ओळख देण्यासाठी युक्रांदची स्थापना केली.
ज्योतीचे रक्षक: आपल्या अखेरच्या श्वासापर्यंत गांधीवादी तत्त्वे, शांतता आणि धर्मनिरपेक्षतेचे रक्षण केले.
मार्गदर्शक: महाराष्ट्रातील कार्यकर्ते, राजकीय नेते आणि समाजसेवकांच्या तीन पिढ्यांना प्रेरणा दिली.

त्याचे अचानक जाणे आपल्या सामाजिक-राजकीय पटलावर एक खोल, कधीही न भरून येणारी पोकळी निर्माण झाली आहे. आज सामाजिक न्यायाचे झेंडे अर्ध्यावर फडकत आहेत. तरुणांनी आपली अंतिम दिशा गमावली आहे, आणि पुरोगामी चळवळीने आपला सर्वात स्पष्टवक्ता समर्थक गमावला आहे.  जरी त्यांचा पार्थिव प्रवास पुण्यात संपला असला तरी, त्यांनी लाखो लोकांच्या हृदयात पेटवलेली वैचारिक ज्योत कधीही विझणार नाही. डॉ. सप्तर्षी, आपल्या आत्म्यास शांती लाभो. अधिक दयाळू आणि न्याय्य जगासाठी लढणाऱ्या प्रत्येक तरुणाच्या हातून तुमचा सत्याग्रह अविरत सुरू आहे. 

संजय जोग

---------------------------

डॉ. कुमार सप्तर्षी हे महाराष्ट्राच्या पुरोगामी विचारविश्वातील एक दीपस्तंभ होते. गांधीवाद, भारतीय संविधान आणि संपूर्ण क्रांतीचा विचार त्यांनी आपल्या आचार, विचार, व्यवहार आणि उच्चारातून आयुष्यभर जपला. विचारांची निष्ठा, सामाजिक बांधिलकी आणि परिवर्तनाची अखंड तळमळ हीच त्यांची खरी ओळख होती. समाज परिवर्तनासाठी दिलेले त्यांचे योगदान, युवकांना दिलेली वैचारिक दिशा आणि अन्यायाविरोधातील त्यांचा संघर्ष सदैव प्रेरणादायी राहील, डॉ. कुमार सप्तर्षी हे आयुष्यभर गांधींचा विचार आणि संविधानाचा विचार पुढे घेऊन जाण्यासाठी झटले. गांधींच्या मारेकऱ्यांचा विचार तसेच प्रतिगामित्वाचा विचार त्यांनी सदैव दूर ठेवला. त्यांची भूमिका व त्यांची लढाई आज लढणे हे नितांत गरजेचे आहे. त्यांनी जपलेली विचारांची परंपरा आणि लोकशाही, संविधान व गांधीवादी मूल्यांच्या रक्षणाची लढाई पुढे नेणे, हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल. - महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस कमिटी अध्यक्ष हर्षवर्धन सपकाळ 

ज्येष्ठ गांधीवादी कार्यकर्ते, प्रखर समाजवादी विचारवंत, 'युवक क्रांती दल' चे संस्थापक आणि पुरोगामी चळवळीचे आधारस्तंभ डॉ. कुमार सप्तर्षी यांच्या निधनाने महाराष्ट्राच्या सामाजिक, वैचारिक आणि लोकशाही चळवळीचे कधीही भरून न निघणारे नुकसान झाले आहे. डॉ. कुमार सप्तर्षी यांच्या निधनाने पुरोगामी चळवळीचा मोठा आधारवड काळाच्या पडद्याआड गेला,.  डॉ. कुमार सप्तर्षी हे महात्मा गांधी स्मारक निधी ट्रस्टचे अध्यक्ष होते, विधिमंडळाचे सदस्यही होते. डॉ. कुमार सप्तर्षी यांचे चिकित्सक विचार, निर्भीड भूमिका, प्रभावी वक्तृत्व आणि कुशल संघटन कौशल्याच्या बळावर त्यांनी आयुष्यभर लोकशाही व संविधानिक मूल्ये, सामाजिक समता, मानवाधिकार आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनासाठी अखंड संघर्ष केला. त्यांच्या विचारांचा आणि संघर्षाचा वारसा पुढील पिढ्यांना सदैव प्रेरणा देत राहील, - खासदार वर्षा गायकवाड