Khadi पोंडुरूची ‘पटनुलू’ खादी : हाताने तयार होणाऱ्या भारताच्या अद्भुत वस्त्रपरंपरेची कथा

आंध्र प्रदेशातील श्रीकाकुलम जिल्ह्यातील ‘पोंडुरू’ हे गाव भारताच्या पारंपरिक खादी आणि सूत कातण्याच्या समृद्ध परंपरेसाठी प्रसिद्ध आहे. येथे तयार होणाऱ्या ‘पटनुलू’ (Patnulu) खादीला भारतातील अतिशय उत्कृष्ट आणि अजूनही टिकून असलेल्या हाताने कापूस कातण्याच्या परंपरांपैकी एक मानले जाते. या खादीचे वैशिष्ट्य असे की, कापसाची लागवड करण्यापासून त्याची स्वच्छता, तंतू तयार करणे, सूत कातणे आणि त्यानंतर हातमागावर कापड विणणे—ही जवळजवळ संपूर्ण प्रक्रिया स्थानिक कारागीर आपल्या पारंपरिक साधनांनी करतात. त्यामुळे ‘पटनुलू’ हे केवळ एक कापड नसून स्थानिक स्वावलंबन, कौशल्य आणि गांधीवादी विचारांचे जिवंत उदाहरण आहे. 

‘खादी’ म्हणजे हाताने कातलेल्या सुतापासून हाताने विणलेले कापड. मात्र पटनुलूची खरी खासियत त्याच्या संपूर्ण स्थानिक उत्पादन व्यवस्थेत आहे. पोंडुरू आणि आसपासच्या काही किलोमीटर परिसरात पिकवला जाणारा देशी कापूस स्थानिक महिला घरच्या घरी पारंपरिक पद्धतीने तयार करतात. त्यापासून अतिशय बारीक सूत कातले जाते आणि स्थानिक विणकर त्याचे कापड तयार करतात. म्हणजे कापसाच्या शेतापासून तयार कापडापर्यंतची साखळी स्थानिक पातळीवरच पूर्ण होते. त्यामुळे ‘पटनुलू खादी’ ही स्वयंपूर्ण ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची एक सुंदर कल्पना प्रत्यक्षात आणते. 

गांधीजी आणि पोंडुरू खादी...पोंडुरूच्या खादीला राष्ट्रीय पातळीवर प्रसिद्धी मिळण्यामागे महात्मा गांधींची भूमिका महत्त्वाची होती. १९२०च्या दशकात भारतभर प्रवास करत असताना गांधीजी पोंडुरू येथे आले आणि तेथील उत्कृष्ट हातकातलेल्या सुताची माहिती त्यांना मिळाली. गांधीजी स्वतःच्या हाताने कातलेल्या सुतापासून विणलेले कपडे वापरत असत. मात्र पोंडुरूतील खादीची बारीक गुणवत्ता पाहून ते प्रभावित झाले. त्यांनी तेथील कापड स्वतःच्या वापरासाठी घेतल्याचे सांगितले जाते आणि या परंपरेचा अभ्यास करण्यासाठी आपले पुत्र देवदास गांधी यांनाही पोंडुरूला पाठवले. गांधीजींनी ‘यंग इंडिया’ मध्ये पोंडुरूच्या खादीचा उल्लेखही केला होता. 

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात चरखा आणि खादीला विशेष प्रतीकात्मक महत्त्व प्राप्त झाले. ब्रिटिश काळात भारतातील कापूस ब्रिटनमधील गिरण्यांसाठी वापरला जात असताना भारतीयांनी स्वतः सूत कातावे आणि स्वतःचे वस्त्र तयार करावे, असा गांधीजींचा आग्रह होता. त्यामुळे ‘चरखा हा स्वावलंबनाचा आणि ब्रिटिश आर्थिक वर्चस्वाविरोधातील प्रतिकाराचे’ प्रतीक बनला. पटनुलू खादीमध्ये आजही त्या स्वावलंबी विचाराची झलक दिसते. 

पटनुलूची खासियत काय?...आज भारतात मोठ्या प्रमाणावर खादीचे सूत अंबर चरख्यावर तयार केले जाते. अंबर चरखा हा १९५०च्या दशकात गांधीजींचे शिष्य एकांबरनाथन यांनी विकसित केला. त्याचा उद्देश उत्पादन क्षमता वाढवणे आणि ग्रामीण भागात रोजगार निर्माण करणे हा होता. पारंपरिक गांधी चरख्याला एकच स्पिंडल असते, तर अंबर चरख्यामध्ये एकाच वेळी अनेक स्पिंडल वापरता येतात. त्यामुळे उत्पादन तुलनेने जलद होते. 

परंतु पटनुलूची प्रक्रिया यापेक्षा वेगळी आहे. येथे आजही पारंपरिक एक-स्पिंडल गांधी चरख्यावर सूत कातले जाते. कापसाची प्राथमिक तयारीही मोठ्या यंत्रांमध्ये न करता घरच्या घरी केली जाते. त्यामुळे प्रत्येक धाग्यामध्ये कारागीराच्या हाताचे कौशल्य आणि अनुभव सामावलेला असतो. 

कापसापासून सुतापर्यंतचा प्रवास....पटनुलूसाठी प्रामुख्याने दोन देशी, कमी लांबीच्या तंतूंच्या कापसाच्या जाती वापरल्या जातात—‘कोंडा पट्टी’ आणि ‘एर्रा पट्टी’. कोंडा पट्टीपासून अधिक बारीक, सुमारे ७१ ते १०० काउंटचे सूत तयार केले जाते, तर एर्रा पट्टीचा वापर तुलनेने जाड सुतासाठी होतो. या कापसाचा उपयोग पटनुलूच्या पारंपरिक प्रक्रियेसाठी केला जातो. 

कापसामधील अशुद्धता आणि बिया काढण्याची प्रक्रिया अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. पारंपरिक पद्धतीमध्ये कापसाच्या तंतूंना सरळ करण्यासाठी माशाच्या जबड्याच्या हाडाचा वापर करण्याची पद्धतही आढळते. त्यानंतर लाकडी साधनांच्या साहाय्याने बिया आणि तंतू वेगळे केले जातात. पुढे ‘बाल्नी’ नावाच्या स्थानिक साधनाने तंतू सरळ आणि लांब केले जातात. त्यानंतर ‘कार्डिंग बो’च्या कंपनांच्या साहाय्याने तंतू अधिक मोकळे आणि स्वच्छ केले जातात. 

तयार झालेला कापसाचा मऊ तंतुमय पुंजका लाकडी काठीच्या साहाय्याने हलक्या हाताने गुंडाळला जातो. नंतर महिला हा कापूस हातात घेऊन चरख्यावर सूत काततात. उजव्या हाताने चरख्याचे चाक फिरवताना डाव्या हाताने कापसाचा तंतू योग्य प्रमाणात ओढून त्याला योग्य वळण दिले जाते. या प्रक्रियेत धागा किती बारीक, मजबूत आणि एकसमान तयार होईल हे पूर्णपणे कातणाऱ्या महिलेच्या कौशल्यावर अवलंबून असते. 

सूत तयार झाल्यानंतर त्याचे ‘हँक’ म्हणजे गोलाकार गुंडाळी तयार केली जाते. साधारणपणे एका हँकमध्ये सुमारे १,००० मीटर सूत असते. त्यानंतर हे सूत विणकराकडे जाते.

रस्त्यावर कापडाची तयारी....पटनुलूच्या निर्मितीतील आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे ‘स्ट्रीट सायझिंग’. विणकामासाठी सुताला मजबुती देण्यासाठी ते जमिनीवर किंवा रस्त्यावर पसरवले जाते आणि त्यावर पातळ तांदळाची पेज लावली जाते. पारंपरिक झाडूच्या मुळांपासून तयार केलेल्या विशेष ब्रशने ही पेज सुतावर अनेक वेळा लावली जाते. या प्रक्रियेमुळे नाजूक हातकातलेल्या सुताला विणकामासाठी आवश्यक मजबुती मिळते. 

यानंतर ताना तयार करणे, बॉबिनमध्ये सूत गुंडाळणे आणि शेवटी हातमागावर ताना-बाना एकमेकांत गुंफून कापड तयार करणे अशी प्रक्रिया होते. पटनुलूचे सूत तुलनेने नाजूक आणि कमी वळणाचे असल्याने त्याचे विणकाम सामान्य सुतापेक्षा अधिक काळजीपूर्वक करावे लागते. परिणामी तयार होणारे कापड अधिक शोषक, मोकळे आणि जिवंत पोत असलेले असते. 

कारागिरांसमोरील आव्हाने....या सुंदर परंपरेसमोर आज अनेक गंभीर अडचणी आहेत. पारंपरिक पद्धतीने सूत कातणे आणि पटनुलू विणणे यासाठी मोठे कौशल्य, वेळ आणि संयम लागतो; मात्र त्याच्या तुलनेत मिळणारे उत्पन्न अनेकदा पुरेसे नसते. त्यामुळे तरुण पिढी या व्यवसायाकडे आकर्षित होत नाही. शिक्षण घेतलेली तरुण मंडळी जवळच्या शहरांमध्ये नोकरीच्या शोधात जात आहेत. परिणामी या पारंपरिक कौशल्याचे भवितव्य धोक्यात आले आहे. 

पटनुलूचे विणकामही वेळखाऊ आहे. साधारण गिरणीतील सुतापासून तयार केलेला ३३ मीटरचा ताना एका आठवड्यापेक्षा कमी काळात विणला जाऊ शकतो; परंतु पटनुलूचा ताना विणण्यासाठी तीन आठवड्यांपर्यंत वेळ लागू शकतो. त्यामुळे त्याची उत्पादन किंमतही वाढते. याशिवाय स्वस्त पॉवरलूम कापडामुळे बाजारातील स्पर्धा वाढली आहे. काही वेळा पॉवरलूमवर तयार केलेले कापड हातमागाचे म्हणून विकले जाते, त्यामुळे अस्सल हातमाग आणि पटनुलू कारागिरांना मोठा फटका बसतो. 

एक जिवंत वारसा.....आज श्रीकाकुलम आणि शेजारच्या विजयनगरम जिल्ह्यात मिळून सुमारे ३०० सूत कातणाऱ्या महिला आणि ३५० विणकर पटनुलूच्या निर्मितीत सहभागी असल्याचे स्थानिक स्रोतांच्या आधारे नमूद करण्यात आले आहे. मात्र पोंडुरू शहरातच ही संख्या तुलनेने कमी राहिली आहे. पटनुलूची उत्पादने प्रामुख्याने साध्या, रंग न केलेल्या कापडाच्या स्वरूपात उपलब्ध असतात. साड्या, धोतर आणि मंदिराच्या नक्षीच्या काठाची वस्त्रेही तयार केली जातात. 

पोंडुरूची ‘आंध्र फाईन खादी कर्मिकाभिवृद्धि संगम’ (AFKK) ही १९४९ मध्ये स्थापन झालेली खादी सहकारी संस्था असून ती खादी आणि ग्रामोद्योग आयोगाशी संलग्न आहे. अनेक स्थानिक कारागीर आपले उत्पादन या संस्थेमार्फत बाजारात आणतात. 

पटनुलूची कथा ही केवळ एका प्रकारच्या खादीची कथा नाही. ती भारतीय ग्रामीण कौशल्य, महिलांचे घरबसल्या केलेले श्रम, देशी कापूस, गांधीवादी स्वावलंबन आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था यांचा संगम आहे. आधुनिक यंत्रमाग आणि स्वस्त कापडाच्या युगात या परंपरेचे अस्तित्व टिकवणे ही मोठी जबाबदारी आहे. अस्सल पटनुलू आणि इतर हातमाग कापड यांच्यात स्पष्ट लेबलिंग असणे, पॉवरलूमच्या कापडाला हातमाग म्हणून विकण्यास प्रतिबंध करणे आणि कारागिरांना त्यांच्या श्रमाचा योग्य मोबदला मिळणे आवश्यक आहे. 

पोंडुरूचे पटनुलू आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देते — “कापड फक्त धाग्यांनी तयार होत नाही; त्यामागे माणसांचे कौशल्य, परंपरा, श्रम आणि संस्कृती विणलेली असते”. त्यामुळे पटनुलू खादी जतन करणे म्हणजे केवळ एक जुनी वस्त्रनिर्मिती पद्धत वाचवणे नव्हे, तर भारताच्या जिवंत हस्तकला वारशातील एक अनमोल धागा पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे होय.

प्रा. हेमंत सुधाकर सामंत