उपराष्ट्रपतीपदाच्या निवडणुकीसाठी एनडीए लॉबीची रणनीती

 गेल्या चार-पाच महिन्यांपासून केंद्रातील गुजरात लॉबी आणि उपराष्ट्रपती जगदीप धनकुडू यांच्यात खूप तणाव होता. जुलैमध्ये दोघांमधील तणाव खूप वाढला. त्यानंतर २१ जुलै २०२५ रोजी धनकुडू यांच्या राजीनाम्यात त्याचा परिणाम झाला. त्यांचे उपराष्ट्रपती पद रिक्त झाले. आता त्याच पदासाठी ९ सप्टेंबर २०२५ रोजी निवडणुका होणार आहेत. त्या निवडणुकीसाठी एनडीएने आधीच आपला उमेदवार जाहीर केला आहे.सी.पी. राधाकृष्णन यांना उमेदवारी देण्यात आली. राधाकृष्णन हे तामिळनाडूचे आहेत आणि ते आरएसएसशी संबंधित आहेत. भाजपची, विशेषतः गुजरात लॉबीची (जसे हिंदी पत्रकार म्हणतात) यामागील रणनीती अशी आहे की यामुळे आरएसएसला आनंद होईल आणि निवडणुकीत मदत होईल. एनडीएला याचा विश्वास आहे. दुसरे कारण म्हणजे दक्षिणेकडील लोक त्यांच्या प्रादेशिक ओळखीचे मोठे तज्ञ मानले जातात. 

  पूर्वी राष्ट्रपती निवडणुकीत संपूर्ण बंगाल प्रणव मुखर्जी यांच्यासोबत उभा होता तर संपूर्ण महाराष्ट्र प्रतिभाताई पाटील यांच्यासोबत होता. त्याचप्रमाणे एनडीएला वाटते की संपूर्ण दक्षिण ब्लॉक राधाकृष्णन यांना पाठिंबा देईल. सी.पी. राधाकृष्णन हे दक्षिणेकडून आले असले तरी दक्षिणेकडील संघ आणि आरएसएस यांचे चांगले संबंध नाहीत. हे खरे आहे. तरीही एनडीएला वाटते की निवडणुकीत आरएसएस मदत करेल. म्हणूनच गुजरातमधील दोन राजकीय नेते खूप आनंदी होते. सुरुवातीला त्यांना वाटले की विरोधक राधाकृष्णन यांच्याविरुद्ध कोणताही उमेदवार उभा करणार नाहीत. जरी ते उभे राहिले तरी ते जिंकू शकणार नाहीत. कारण एनडीएला लोकसभा आणि राज्यसभा दोन्ही ठिकाणी बहुमत आहे. लोकसभेत २९३ आणि राज्यसभेत २२९ खासदार आहेत, ज्यामुळे एकूण संख्या २९३+२२९, ४२२ खासदार होतात. आणि जिंकण्यासाठी ३९२ चा आकडा आवश्यक आहे. तरीही एनडीएकडे ३० खासदार जास्त आहेत. याचा अर्थ असा की निवडणुकीत एनडीएचा विजय निश्चित मानला जातो. म्हणूनच गुजरात लॉबी विजयाबद्दल खूप आनंदी होती.

लोकसभेत एकूण खासदारांची संख्या ५४३ आहे आणि राज्यसभेत २४५ आहे. एकूण खासदारांची संख्या ७८८ आहे. पण आजमितीला लोकसभेत ५४२ खासदार आणि राज्यसभेत २४० खासदार आहेत. एकूण खासदारांची संख्या ७८२ आहे. विजयासाठी आवश्यक बहुमताचा आकडा ३९२ आहे, त्यामुळे एनडीए आरामात जिंकू शकते. बहुमतापेक्षा ३० खासदार जास्त आहेत. पण... पण...  त्यानंतर इथे इंडिया अलायन्सही  स्वतःचा उमेदवार उभा करण्यासाठी हालचाली सुरू झाल्या. तेव्हाही एनडीएला त्यांचे उमेदवार सी.पी. राधाकृष्णन यांच्या विजयाची खात्री होती. पण इंडिया अलायन्सने उपराष्ट्रपतीपदाच्या निवडणुकीसाठी सर्वोच्च न्यायालयाचे माजी न्यायाधीश बी. सुदर्शन रेड्डी यांना स्वच्छ चारित्र्याचे उमेदवार म्हणून उभे करताच एनडीए अस्वस्थ झाले. कारण ममता बॅनर्जी यांनी आधीच सुचवले होते की इंडिया अलायन्सचा उमेदवार एक गैर-राजकीय व्यक्ती असावा. आणि तेच घडले. बी. सुदर्शन रेड्डी हे तेलंगणाचे आहेत. आणि त्यांचे जन्मस्थान आंध्र प्रदेश होते. त्यांचे कार्यस्थान तेलंगणा आहे. ते ८०-९० च्या दशकात वकिली करत होते. तेव्हापासून आंध्र प्रदेशचे विद्यमान मुख्यमंत्री नायडू बाबू आणि सुदर्शन रेड्डी यांचे जुने संबंध आहेत. आजही ते तसेच आहेत. रेड्डी नायडू बाबूंना कायदेशीर सल्ला आणि मदत करत असत. ते नाते अजूनही आहे. इन्डीया आघाडीचा उमेदवार जाहीर होण्यापूर्वी नायडू बाबू म्हणाले असतील की त्यांचा पक्ष एनडीएसोबत आहे. पण चंद्राबाबू इतके राजकीय व्यक्ती आहेत की त्यांना राजकीय हवामानाचे राजकीय तज्ज्ञ मानले जाते. ते हवामानाच्या मूडचा चांगला अंदाज घेऊ शकतात. वारा बदलताच ते आपला पवित्रा बदलण्यास वेळ घेत नाहीत. 

दुसरीकडे, आंध्रचे माजी मुख्यमंत्री जगन मोहन रेड्डी हे राज्याच्या अस्मितेसाठी इंडिया अलायन्सच्या बाजूने मतदान करू शकतात. जरी चंद्राबाबू आणि जगन यांच्यात ३६ संख्या असली तरी. जगन यांचे दोन्ही सभागृहात ११ खासदार आहेत. आणि नायडू यांचे एकूण १८ खासदार आहेत. ११+१८-२९ म्हणजे २९ खासदार. इंडिया अलायन्सकडे एकूण ३६० खासदार आहेत. संख्याबळ ३६०+२९-३८९ आहे. विजयासाठी ३९२ आवश्यक आहे. जर वर उल्लेख केलेल्या २९ खासदारांनी एनडीए सोडले तर एनडीएकडे ४२२-२९-३९३ असतील, म्हणजेच बहुमतापेक्षा फक्त १ जास्त. दुसरीकडे, इंडिया अलायन्सकडे बहुमतासाठी ३ खासदार कमी आहेत. त्यांना जोडणे कठीण नाही. कारण लोकसभेत चंद्रशेखर आझाद आणि पप्पू यादवसारखे समाजवादी विचारसरणीचे तटस्थ खासदार आहेत. ते कधीही एनडीएकडे झुकू इच्छित नाहीत. आंध्र प्रदेशातील हैदराबाद येथील पत्रकार राजशेखर राव, ज्यांना गेल्या ३० वर्षांपासून दक्षिणेकडील राजकारणाचे आतील आणि बाहेरील भाग माहित आहेत. आणि गेल्या ४० वर्षांपासून संसदेचे कव्हरेज करण्यात तज्ज्ञ असलेले उमाकांत लाखेरा, या दोन्ही राजकीय विश्लेषकांचा असा विश्वास आहे की वरील राजकीय समीकरण तयार होऊ शकते. जर असे झाले तर एनडीएचे इतर छोटे घटक पक्ष, जसे की उत्तर भारतातील चिराग पासवान, जयंत चौधरी, राजभर, अनुप्रिया पटेल, देखील भाजपच्या या बुडत्या जहाजात प्रवास करू इच्छित नाहीत.

आता, संख्यांच्या या गणितामुळे एनडीए खूपच अस्वस्थ आहे. पूर्वी, ते आरामदायी स्थितीत होते. वरील परिस्थिती उद्भवली तरी, एनडीएकडे बहुमतासाठी अजूनही 393 खासदार आहेत. परंतु गुजरात लॉबीचे दिग्गज आणखी एका गोष्टीची चिंता करत आहेत, ती म्हणजे क्रॉस व्होटिंग. जे यापूर्वी कॉन्स्टिट्यूशनल क्लब ऑफ इंडियाच्या अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत घडले होते. ज्यामुळे भाजपचे बंडखोर उमेदवार राजीव प्रताप रुडी विजयी झाले आणि गृहमंत्र्यांचे आवडते उमेदवार संजीव बालियान पराभूत झाले. क्रॉस व्होटिंगची तीच भीती भाजपला, विशेषतः गुजराती जोडीला सतावत आहे. या निवडणुकीतही भाजप खासदारांकडून क्रॉस व्होटिंग होऊ शकते. जर असे झाले तर गुजरात लॉबीची विश्वासार्हता पूर्णपणे नष्ट होईल आणि त्यासोबत खासदारांची भीतीही. याची दोन मुख्य कारणे आहेत. १) उपराष्ट्रपतीची निवडणूक गुप्त मतदानाने होते. ज्यामुळे कोणी कोणाला मतदान केले हे कळत नाही. मतदान करताना, खासदार फक्त त्यांची मन की बात ऐकतात (रेडिओवर प्रसारित होणारी आलमगीरची मन की बात नाही). आणि २) या निवडणुकीसाठी, कोणत्याही पक्षाचा अध्यक्ष त्याच्या पक्षासाठी व्हीप जारी करू शकत नाही. म्हणजेच, तो स्वतःच्या उमेदवाराला मतदान न करण्याचा आदेश देऊ शकत नाही. मतदानाचा अधिकार पूर्णपणे मोफत वापरला जातो. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या संविधानातील ही शक्ती आहे. म्हणूनच भाजप घाबरली आहे.

 या अस्वस्थतेमुळेच भाजपचे हायकमांड, लोकनेते, दिल्लीच्या तख्ताचे जहांपनह, जहांपनहचे पंतप्रधान आणि पक्षाचे प्रमुख भाजप प्रतिनिधींना जेवणामागून एक मेजवानी दिली जात होती. आणि माझ्या मनात, मी निवडणुकीत बोटे ओलांडतो ते त्याच्या दाढीला स्पर्श करायचे आणि त्याला मतदान न करण्याची विनंती करायचे. जर या निवडणुकीत क्रॉस व्होटिंग झाले तर, पुढील हिवाळी अधिवेशनात संपूर्ण विरोधी पक्ष निर्भय राहील. कोणत्याही भीतीशिवाय, लोकसभेत सरकारविरुद्ध अविश्वास प्रस्ताव आणता येतो. बिहारमधील जनतेने अलीकडेच केंद्र सरकारविरुद्ध काढलेल्या घोषणांवरून देशातील जनतेच्या प्रवृत्तीची कल्पना येऊ शकते. म्हणूनच सरकार घाबरलेल्या स्थितीत आहे. आणि जर खासदारांनी प्रस्तावाच्या दिवशी थोडेसेही हालचाल केली तर सरकार कोसळू शकते. कारण सरकारकडे दुसरा पर्याय राहणार नाही. जर सरकारने लोकसभा विसर्जित केली आणि मध्यावधी निवडणुका जाहीर केल्या तर कोणत्याही पक्षाचे खासदार यासाठी तयार नाहीत. म्हणूनच चंद्राबाबू नोव्हेंबरपर्यंत म्हणजेच बिहार निवडणुकीचे निकाल जाहीर होईपर्यंत शांत बसले आहेत. येथे ही गृहीतक आहे. पण गुजराती जोडपेही शांत बसणारे नाही. ते त्यांच्या फायद्यासाठी शेवटच्या क्षणी कोणताही खेळ खेळू शकतात, काहीही... मग ते कायदेशीर असो वा बेकायदेशीर. बहुतेक बेकायदेशीर. आणि हे नेहमीच त्यांचे स्वरूप राहिले आहे. अशा प्रतिकूल परिस्थितीत जर इंडिया अलायन्स उपराष्ट्रपती निवडणुकीची हरलेली लढाई जिंकत राहिला तर त्याला नियतीचा विजेता म्हटले जाईल. असो! येणाऱ्या काळात आपण पाहूया की काळ कसा मार्ग बदलतो. आणि त्याचा मूड देखील. चला वाट पाहूया.

• अशोक सवाई ९१५६१ ७०६९९.