यशवंतराव भीमराव आंबेडकर (१८ डिसेंबर १९१२ – १७ सप्टेंबर १९७७), ज्यांना आदराने 'भैयासाहेब आंबेडकर' म्हणून ओळखले जाते, हे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे सुपुत्र आणि त्यांच्या वारशाचे खंबीर रक्षक होते. बाबासाहेबांच्या पाच अपत्यांपैकी केवळ यशवंतरावच जिवंत राहिले, त्यामुळे त्यांच्यावर मोठी जबाबदारी होती. यशवंतराव आंबेडकर (भैयासाहेब आंबेडकर) यांचा विवाह १९ एप्रिल १९५३ रोजी झाला होता. त्यांच्या पत्नीचे नाव मीराताई आंबेडकर होते. हा विवाह मुंबईतील आर. एम. भट शाळा, परळ येथे अत्यंत साध्या पद्धतीने पार पडला होता. हा विवाह बौद्ध पद्धतीने (त्याकाळी प्रचलित असलेल्या विधीनुसार) झाला होता. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि माईसाहेब आंबेडकर यांच्या उपस्थितीत आणि आशीर्वादाने हा सोहळा संपन्न झाला होता.
यशवंतरावांनी बाबासाहेबांचे विचार लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी 'जनता' आणि 'प्रबुद्ध भारत' या वृत्तपत्रांच्या व्यवस्थापनात आणि प्रकाशनात मोठे योगदान दिले. बाबासाहेबांचे अप्रकाशित साहित्य संकलित करण्यात आणि ते प्रकाशित करण्याच्या प्रक्रियेत त्यांची भूमिका मोलाची होती.दादर (मुंबई) येथील 'चैत्यभूमी' हे बाबासाहेबांचे अंतिम संस्कार झालेले ठिकाण. या ठिकाणी भव्य स्मारक उभारण्यात यशवंतरावांचा सिंहाचा वाटा होता. त्यांच्या प्रयत्नांमुळेच आज हे ठिकाण जगभरातील आंबेडकरी अनुयायांचे श्रद्धास्थान बनले आहे.
यशवंतराव आंबेडकरांनी केवळ बाबासाहेबांचे पुत्र म्हणूनच नव्हे, तर एक निष्ठावान अनुयायी आणि सक्षम नेता म्हणून आंबेडकरी चळवळ जिवंत ठेवण्याचे ऐतिहासिक कार्य केले. ते अत्यंत साधे, संयमी आणि प्रसिद्धीपासून दूर राहणारे व्यक्तिमत्व होते. बाबासाहेबांच्या निधनानंतर त्यांनी स्वतःला पूर्णपणे चळवळीसाठी वाहून घेतले होते. १७ सप्टेंबर १९७७ रोजी त्यांचे निधन झाले. भारतीय समाजसुधारणा आणि आंबेडकरी चळवळीत मीराताईंचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते.
लग्नापूर्वी त्यांचे नाव 'गीता' होते. १९ एप्रिल १९५३ रोजी यशवंतराव आंबेडकरांशी विवाह झाल्यानंतर त्यांचे नाव 'मीरा' ठेवण्यात आले. त्यांनी आंबेडकरी चळवळीत सक्रिय सहभाग घेतला होता. विशेषतः महिलांच्या संघटनात्मक बांधणीसाठी त्यांनी मोठे काम केले. 'भारतीय बौद्ध महासभा' (The Buddhist Society of India) या संस्थेच्या त्या काही काळ अध्यक्षा होत्या. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या महापरिनिर्वाणानंतर, धम्म प्रचाराचे कार्य त्यांनी निष्ठेने पुढे नेले. समाजातील महिलांना शिक्षित करणे आणि त्यांना धम्माच्या प्रवाहात आणण्यासाठी त्यांनी आयुष्यभर प्रयत्न केले. त्या प्रकाश आंबेडकर, आनंदराज आंबेडकर आणि भीमराव आंबेडकर यांच्या मातोश्री होत. त्यांच्या संयमी आणि खंबीर स्वभावामुळे त्यांना आंबेडकरी अनुयायांमध्ये आदराचे स्थान आहे.
यशवंतराव आणि मीराताई आंबेडकर यांना एकूण चार मुले (तीन मुलगे आणि एक मुलगी) आहेत.
१. प्रकाश आंबेडकर (बाळासाहेब आंबेडकर) : हे सर्वात मोठे चिरंजीव असून पेशाने वकील आहेत. ते 'वंचित बहुजन आघाडी' या राजकीय पक्षाचे राष्ट्रीय अध्यक्ष आहेत. ते भारतीय संसदेचे माजी सदस्य (लोकसभा आणि राज्यसभा) आहेत. आंबेडकरी चळवळीतील एक प्रभावशाली नेते म्हणून त्यांची ओळख आहे.
२. भीमराव आंबेडकर : हे सध्या 'भारतीय बौद्ध महासभा' (The Buddhist Society of India) या संस्थेचे कार्याध्यक्ष म्हणून काम पाहतात. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी स्थापन केलेल्या या संस्थेच्या माध्यमातून ते देशभर धम्म प्रचाराचे आणि सामाजिक संघटनाचे कार्य करतात.
३. आनंदराज आंबेडकर : हे 'रिपब्लिकन सेना' या संघटनेचे प्रमुख आहेत. दादर येथील 'चैत्यभूमी' स्मारकाचे जतन आणि इंदू मिलमधील बाबासाहेबांच्या स्मारकासाठी झालेल्या आंदोलनात त्यांनी सक्रिय भूमिका बजावली आहे. ते सामाजिक आणि राजकीय क्षेत्रात कार्यरत आहेत.
४. रमाबाई आनंद तेलतुंबडे (मुलगी) : या यशवंतराव आंबेडकरांच्या सुकन्या आहेत. त्यांचे लग्न प्रसिद्ध विचारवंत आणि प्राध्यापक डॉ. आनंद तेलतुंबडे यांच्याशी झाले आहे. त्या सामाजिक कार्यात आणि कौटुंबिक वारसा जपण्यात सक्रिय असतात.
अशा प्रकारे, यशवंतराव आंबेडकरांची सर्व मुले आज सामाजिक, राजकीय आणि धार्मिक क्षेत्रांत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा वारसा पुढे नेत आहेत
0 टिप्पण्या