जागतिक पर्यावरण दिन २०२६ : कृतीतून अनुभवलेली भागीदारी, शाश्वततेची नवी दिशा

जागतिक पर्यावरण दिन २०२६ च्या निमित्ताने, यंदाच्या पर्यावरण दिनाच्या भावनेशी सुसंगत असा एक अर्थपूर्ण उपक्रम **वेसॅक इंडिया (VesacIndia)** आणि **महापारेषण (MAHATRANSCO)** यांच्या संयुक्त सहभागातून साकार झाला. हा उपक्रम केवळ वापरात न आलेल्या डायऱ्यांच्या पुनर्वापरापुरता मर्यादित नव्हता; तर संसाधनांचे पुनर्मूल्यांकन, पर्यावरणीय जबाबदारी, हवामान कृती, सामाजिक बांधिलकी आणि शैक्षणिक सक्षमीकरण यांचा संगम घडवून आणणारा एक प्रेरणादायी प्रयत्न होता.या उपक्रमाची संकल्पना आणि रचना **वेसॅक इंडियाचे संस्थापक श्री विजयकुमार कट्टी** यांनी केली. वापरात न आलेल्या डायऱ्यांमध्ये दडलेले शैक्षणिक, सामाजिक आणि पर्यावरणीय मूल्य ओळखून त्यांचे पुनर्वितरण करण्याची कल्पना ही केवळ पुनर्वापराची नव्हती; तर संसाधनांमधील लपलेले मूल्य ओळखण्याची आणि टाळता येणाऱ्या पर्यावरणीय परिणामांना कमी करण्याची एक कृतीशील संकल्पना होती. कोणतीही कल्पना तेव्हाच यशस्वी ठरते, जेव्हा तिला योग्य नेतृत्व, विश्वास आणि संस्थात्मक पाठबळ लाभते.

यासाठी **महापारेषणच्या नेतृत्वाचे, विशेषतः अपर जिल्हाधिकारी तथा महापारेषणच्या कार्यकारी संचालक (मानव संसाधन) श्रीमती सुचिता भिकाने यांचे मनःपूर्वक आभार.** त्यांनी या उपक्रमाच्या संकल्पनेवर विश्वास दाखविला, आवश्यक मार्गदर्शन दिले आणि उपक्रमाला मोलाचे संस्थात्मक सहकार्य प्रदान केले. त्यांच्या सकारात्मक दृष्टीकोनामुळे आणि महापारेषणच्या कर्मचाऱ्यांच्या उत्स्फूर्त सहभागामुळे वेसॅक इंडियाने मांडलेली संकल्पना प्रत्यक्ष कृतीत उतरून पर्यावरणीय, सामाजिक आणि शैक्षणिक परिणाम घडवून आणू शकली.महापारेषणच्या कर्मचाऱ्यांनी वापरात न आलेल्या डायऱ्यांचे संकलन करून संसाधनांचा जबाबदार वापर करण्याचा आदर्श घालून दिला. त्यांच्या सहभागामुळे हा उपक्रम **SDG 17 – Partnerships for the Goals** या शाश्वत विकास उद्दिष्टाचा जिवंत अनुभव ठरला. येथे भागीदारीबद्दल केवळ बोलले गेले नाही; ती प्रत्यक्ष कृतीतून अनुभवली गेली.

• या उपक्रमातून अनेक सकारात्मक पर्यावरणीय परिणाम साध्य झाले.
• * वापरात न आलेल्या डायऱ्यांचा पुनर्वापर करून नवीन वह्यांची गरज काही प्रमाणात कमी झाली.
• * कागद निर्मितीसाठी लागणाऱ्या नैसर्गिक संसाधनांवरील दबाव कमी करण्यास हातभार लागला.
• * टाळता येण्याजोगा कचरा निर्माण होण्यापासून रोखला गेला.
• * उत्पादन, वाहतूक आणि विल्हेवाट प्रक्रियेशी संबंधित संभाव्य हरितगृह वायू उत्सर्जन कमी करण्याच्या दिशेने योगदान मिळाले.
• * “वापरा आणि फेका” संस्कृतीऐवजी “वापरा, जपा आणि पुनर्वापर करा” हा संदेश समाजापर्यंत पोहोचला.

या उपक्रमाने सामाजिक स्तरावरही महत्त्वपूर्ण परिणाम घडवून आणले.
* संसाधनांचे पुनर्वितरण करून विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक गरजांना मदत झाली.
* संस्था, कर्मचारी, शाळा आणि विद्यार्थी यांच्यात सकारात्मक नातेसंबंध निर्माण झाले.
* सामाजिक उत्तरदायित्व ही केवळ धोरणात्मक बाब नसून प्रत्यक्ष कृती आहे, याचा अनुभव सर्व सहभागी घटकांना आला.
* विद्यार्थ्यांमध्ये पर्यावरणपूरक वर्तनाचे बीजारोपण झाले.

• या उपक्रमाचा सर्वात महत्त्वाचा परिणाम म्हणजे संसाधनांकडे पाहण्याच्या दृष्टीकोनात झालेला बदल.
• * “कचरा म्हणजे काय?” या प्रश्नाकडे नव्याने पाहण्याची संधी निर्माण झाली.
• * वस्तूंच्या आर्थिक किमतीबरोबरच त्यामध्ये दडलेली नैसर्गिक संसाधने, ऊर्जा आणि मानवी श्रम यांचे मूल्य समजण्यास मदत झाली.
• * संसाधनांचा अधिकतम वापर हीच खरी शाश्वतता असल्याची जाणीव निर्माण झाली.
• * पर्यावरण संरक्षण हे केवळ मोठ्या प्रकल्पांमधून नव्हे, तर दैनंदिन निर्णयांमधूनही साध्य होऊ शकते, हा संदेश दृढ झाला.

या उपक्रमाचा लाभ **नवजीवन प्राथमिक विद्यामंदिर** येथील विद्यार्थ्यांना मिळाला. शाळेचे **श्री जितेंद्र बजाज** आणि **श्रीमती शीला पाटील** यांच्या मार्गदर्शनाखाली विद्यार्थ्यांपर्यंत पुनर्वापरित डायऱ्या पोहोचल्या.

विद्यार्थ्यांच्या चेहऱ्यावरील आनंद, त्यांची शिकण्याची उमेद आणि त्यांच्या डोळ्यांतील स्वप्ने हीच या उपक्रमाच्या यशाची खरी ओळख ठरली. वेदांत वाघमारे, अनिश बोयाणे, शुभम भारती, वैष्णवी भारती, मानवी आमकरे आणि वृषा काठायत यांसारखे विद्यार्थी या उपक्रमाचे थेट लाभार्थी असले, तरी ते अशा हजारो विद्यार्थ्यांचे प्रतिनिधित्व करतात ज्यांच्यापर्यंत संसाधनांचे सुयोग्य पुनर्वितरण शिक्षणाच्या नवीन संधी निर्माण करू शकते.

या उपक्रमाने दाखवून दिले की शाश्वतता म्हणजे केवळ पर्यावरण संरक्षण नव्हे; ती संसाधनांचे सुयोग्य व्यवस्थापन, सामाजिक समता, सामुदायिक सहभाग आणि भावी पिढ्यांप्रती असलेली आपली जबाबदारी आहे.आजच्या काळात हवामान बदलाला सामोरे जाण्यासाठी दोन प्रकारच्या कृतींची आवश्यकता आहे — **उत्सर्जन टाळणाऱ्या (Mitigation / Avoidable Emission Reduction)** कृती आणि **परिस्थितीशी जुळवून घेणाऱ्या (Adaptation)** कृती. हा उपक्रम या दोन्ही विचारांना स्पर्श करणारा आहे. संसाधनांचा पुनर्वापर करून टाळता येणाऱ्या उत्सर्जनात घट घडवून आणण्याबरोबरच समुदायांमध्ये जबाबदार वर्तन, संसाधन साक्षरता आणि शाश्वत जीवनशैली विकसित करण्याचे कार्यही तो करतो.

जागतिक पर्यावरण दिन २०२६ निमित्त वेसॅक इंडिया आणि महापारेषण यांनी संयुक्तपणे साकारलेला हा उपक्रम इतर संस्था, सार्वजनिक उपक्रम, उद्योग समूह, शैक्षणिक संस्था आणि सामाजिक संघटनांसाठी एक प्रेरणादायी नमुना आहे. हा उपक्रम दाखवून देतो की पर्यावरणीय आणि सामाजिक परिणाम घडवून आणण्यासाठी नेहमीच मोठ्या आर्थिक गुंतवणुकीची आवश्यकता नसते; अनेकदा आपल्या आसपास उपलब्ध असलेल्या संसाधनांचे पुनर्मूल्यांकन आणि त्यांचा सुयोग्य वापर हाच परिवर्तनाचा प्रारंभबिंदू ठरू शकतो.या निमित्ताने आम्ही सर्व संस्था, उद्योग समूह, शासकीय विभाग, सार्वजनिक उपक्रम, शैक्षणिक संस्था आणि सामाजिक संघटनांना आवाहन करतो की त्यांनी अशा उपक्रमांमध्ये सहभागी व्हावे.

जर आपल्या संस्थेलाही टाळता येणारे उत्सर्जन कमी करणे, संसाधनांचे पुनर्मूल्यांकन करणे, परिपत्र अर्थव्यवस्थेला चालना देणे, समुदायाधारित पर्यावरणीय उपक्रम राबविणे किंवा हवामान बदलाशी संबंधित अनुकूलनात्मक (Adaptive) उपक्रम विकसित करायचे असतील, तर **वेसॅक इंडिया** आपल्या संस्थेसोबत भागीदारी करण्यास उत्सुक आहे. कारण आम्ही मानतो —**"शाश्वतता ही कोणत्याही एका संस्थेची जबाबदारी नसून ती समाजाच्या सामूहिक कृतीतून साकार होणारी संधी आहे."** जागतिक पर्यावरण दिन २०२६ च्या निमित्ताने वेसॅक इंडिया आणि महापारेषण यांनी साकारलेला हा उपक्रम विश्वास, सहकार्य आणि सामूहिक जबाबदारीच्या बळावर शाश्वत विकासाची उद्दिष्टे प्रत्यक्षात कशी उतरविता येतात, याचे प्रेरणादायी उदाहरण आहे.