Hemant Samant पद्मश्री डॉ. ज्ञानदेव यशवंतराव (डी. वाय.) पाटील कृतार्थ जीवन

 पद्मश्री डॉ. ज्ञानदेव यशवंतराव (डी. वाय.) पाटील हे भारतातील शिक्षणक्षेत्र, समाजसेवा, सहकार, राजकारण आणि सार्वजनिक जीवन या सर्व क्षेत्रांत उल्लेखनीय ठसा उमटविणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणून ओळखले जातात. ग्रामीण महाराष्ट्रातून पुढे येत त्यांनी शिक्षणाच्या माध्यमातून समाजपरिवर्तनाचा ध्यास घेतला आणि त्या ध्यासाचे रूपांतर शेकडो शैक्षणिक संस्थांच्या विशाल जाळ्यात केले. आज भारतासह अनेक देशांतील विद्यार्थी त्यांच्या नावाने चालणाऱ्या संस्थांमध्ये शिक्षण घेत आहेत. गुणवत्तापूर्ण शिक्षण, आधुनिक आरोग्यसेवा, संशोधनाला चालना आणि विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासाची संकल्पना प्रत्यक्षात आणणारे शिक्षणतज्ज्ञ म्हणून त्यांचे स्थान विशेष मानले जाते.

डॉ. ज्ञानदेव यशवंतराव पाटील यांचा जन्म २२ ऑक्टोबर १९३५ रोजी तत्कालीन बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील (आताचा महाराष्ट्र) कोल्हापूर जिल्ह्यातील ‘आंबप’ या गावात एका कृषिप्रधान कुटुंबात झाला. लहानपणापासूनच त्यांनी ग्रामीण जीवनातील अडचणी, शिक्षणाच्या मर्यादित संधी आणि आर्थिक विषमता अनुभवली. प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षण कोल्हापूर परिसरात पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी उच्च शिक्षण घेतले. पुढे शिक्षणक्षेत्रातील असामान्य योगदानामुळे त्यांना भारतातील तसेच परदेशातील अनेक विद्यापीठांकडून मानद डॉक्टरेट (D.Litt. व इतर मानद पदव्या) बहाल करण्यात आल्या. शिक्षणाला सामाजिक परिवर्तनाचे सर्वात प्रभावी साधन मानणारी त्यांची विचारसरणी आयुष्यभर कायम राहिली. 

शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी समाजकार्य, सहकार चळवळ आणि सार्वजनिक जीवनात सक्रिय सहभाग घेतला. ग्रामीण भागातील विकास, शेतकरी आणि सर्वसामान्य नागरिकांच्या प्रश्नांबद्दल त्यांना विशेष आस्था होती. याच काळात त्यांनी राजकारणात प्रवेश केला. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसशी त्यांचा दीर्घकाळ संबंध राहिला. महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य म्हणून त्यांनी लोकप्रतिनिधीची जबाबदारी पार पाडली. पुढे त्यांनी शिक्षणाचा प्रसार हेच आपले मुख्य ध्येय मानत राजकीय अनुभवाचा उपयोग समाजोपयोगी संस्थांच्या उभारणीसाठी केला. सार्वजनिक जीवनातील दीर्घ कारकिर्दीनंतर डिसेंबर २०१८ मध्ये त्यांनी राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षात प्रवेश केला.

१९८० च्या दशकात महाराष्ट्रात तांत्रिक आणि व्यावसायिक शिक्षणाची वाढती गरज ओळखून त्यांनी शैक्षणिक संस्था स्थापन करण्यास सुरुवात केली. १९८३ मध्ये नवी मुंबई येथे रामराव आदिक अभियांत्रिकी संस्थेची स्थापना हा त्यांच्या शैक्षणिक प्रवासातील महत्त्वाचा टप्पा ठरला. त्यानंतर कोल्हापूर, नवी मुंबई, पुणे, पिंपरी-चिंचवड आणि इतर ठिकाणी विविध शैक्षणिक संस्था उभारल्या गेल्या. पुढे या उपक्रमांचा विस्तार होऊन वैद्यकीय, दंतवैद्यकीय, अभियांत्रिकी, व्यवस्थापन, जैवतंत्रज्ञान, कृषी, नर्सिंग, फिजिओथेरपी, फार्मसी, वास्तुकला, कायदा, कला, वाणिज्य, विज्ञान आणि संशोधन या विविध क्षेत्रांतील महाविद्यालये, विद्यापीठे आणि संशोधन केंद्रे निर्माण झाली. आज त्यांच्या नावाशी संबंधित विविध ट्रस्ट आणि संस्थांच्या माध्यमातून शेकडो शैक्षणिक संस्था कार्यरत असून देश-विदेशातील हजारो विद्यार्थी त्यांचा लाभ घेत आहेत.

शिक्षणाबरोबरच आरोग्यसेवा हे त्यांचे दुसरे महत्त्वाचे कार्यक्षेत्र होते. आधुनिक वैद्यकीय महाविद्यालये, बहुविशेषता रुग्णालये, दंत महाविद्यालये आणि नर्सिंग संस्था स्थापन करून त्यांनी वैद्यकीय शिक्षणाला आधुनिक दिशा दिली. संशोधन, अत्याधुनिक वैद्यकीय तंत्रज्ञान, रुग्णकेंद्रित सेवा आणि समाजातील आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांनाही दर्जेदार उपचार उपलब्ध करून देण्यावर त्यांच्या संस्थांनी भर दिला. त्यामुळे महाराष्ट्रातील वैद्यकीय शिक्षण आणि आरोग्यसेवांच्या विकासात त्यांच्या संस्थांचा महत्त्वाचा वाटा आहे.

क्रीडा क्षेत्रालाही त्यांनी मोठे योगदान दिले. विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी शिक्षणाइतकेच क्रीडा महत्त्वाची असल्याचा त्यांचा विश्वास होता. नवी मुंबईतील डॉ. डी. वाय. पाटील स्टेडियम हे त्यांच्या दूरदृष्टीचे प्रतीक मानले जाते. या स्टेडियममध्ये आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामने, इंडियन प्रीमियर लीग, फुटबॉल स्पर्धा तसेच विविध राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित करण्यात आले आहेत. आधुनिक क्रीडा पायाभूत सुविधांच्या निर्मितीत या प्रकल्पाचे विशेष स्थान आहे.

त्यांच्या सार्वजनिक जीवनातील आणखी एक महत्त्वाचा अध्याय म्हणजे राज्यपाल म्हणून केलेली सेवा. २७ नोव्हेंबर २००९ रोजी त्यांची बिहारच्या राज्यपालपदी नियुक्ती झाली आणि त्यांनी २१ मार्च २०१३ पर्यंत ही जबाबदारी सांभाळली. त्यानंतर २२ मार्च २०१३ रोजी त्यांनी त्रिपुराच्या राज्यपालपदाची सूत्रे स्वीकारली. ३ जुलै २०१४ ते १७ जुलै २०१४ या काळात त्यांनी पश्चिम बंगालच्या राज्यपालपदाचा अतिरिक्त कार्यभार सांभाळला. त्यानंतर २४ जुलै २०१४ रोजी त्यांची पश्चिम बंगालच्या राज्यपालपदी नियुक्ती झाली आणि २९ जुलै २०१९ पर्यंत त्यांनी त्या पदावर कार्य केले. विविध राज्यांतील विद्यापीठांचे कुलपती म्हणून त्यांनी उच्च शिक्षणातील गुणवत्ता, संशोधन, नवोपक्रम आणि विद्यापीठांच्या प्रशासनातील पारदर्शकतेवर भर दिला. 

डॉ. पाटील यांचे कार्य केवळ शिक्षणापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी ग्रामीण विकास, आरोग्य शिबिरे, शिष्यवृत्ती योजना, सामाजिक न्याय, महिला शिक्षण, पर्यावरण संवर्धन आणि युवकांच्या कौशल्य विकासासाठी अनेक उपक्रम राबविले. आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल विद्यार्थ्यांना उच्च शिक्षणाची संधी उपलब्ध व्हावी, हा त्यांच्या कार्याचा केंद्रबिंदू होता. समाजातील वंचित घटकांना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी शिक्षण हीच सर्वात मोठी शक्ती आहे, असा त्यांचा ठाम विश्वास होता.

त्यांच्या बहुआयामी योगदानाची दखल भारत सरकारने १९९१ मध्ये "पद्मश्री" हा देशातील प्रतिष्ठेचा नागरी सन्मान प्रदान करून घेतली. याशिवाय भारत आणि परदेशातील अनेक विद्यापीठांनी त्यांना मानद डॉक्टरेट पदव्या बहाल केल्या. शिवाजी विद्यापीठाने त्यांना मानद डी.लिट. प्रदान केला. शिक्षण, समाजसेवा, सार्वजनिक प्रशासन आणि नेतृत्व या क्षेत्रांतील योगदानाबद्दल त्यांना अनेक राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार प्राप्त झाले. 

त्यांच्या कार्याचा कालक्रम पाहिला तर तो अत्यंत प्रभावी आहे. १९६० च्या दशकात त्यांनी सार्वजनिक जीवनात प्रवेश करून विधायक कार्यास सुरुवात केली. १९६७ मध्ये ते महाराष्ट्र विधानसभेवर निवडून आले. १९८३ मध्ये पहिली प्रमुख अभियांत्रिकी संस्था स्थापन झाली. त्यानंतर १९८० ते २००० या काळात महाराष्ट्रात विविध शैक्षणिक ट्रस्ट, महाविद्यालये आणि व्यावसायिक शिक्षण संस्था उभारल्या गेल्या. १९९१ मध्ये पद्मश्री, २००९ मध्ये बिहारचे राज्यपाल, २०१३ मध्ये त्रिपुराचे राज्यपाल, २०१४ मध्ये पश्चिम बंगालचे राज्यपाल आणि २०१९ मध्ये राज्यपालपदाचा कार्यकाळ पूर्ण झाला. या संपूर्ण प्रवासात त्यांनी शिक्षणाचा विस्तार, संशोधनाला प्रोत्साहन आणि आधुनिक आरोग्यसेवा या तत्त्वांवर सातत्याने भर दिला. 

डॉ. डी. वाय. पाटील यांच्या नावाशी संबंधित महत्त्वाच्या संस्थांमध्ये डॉ. डी. वाय. पाटील विद्यापीठ, पुणे; डॉ. डी. वाय. पाटील विद्यापीठ, नवी मुंबई; डॉ. डी. वाय. पाटील मेडिकल कॉलेज; रामराव आदिक इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी; डॉ. डी. वाय. पाटील युनिटेक सोसायटी; डी. वाय. पाटील एज्युकेशन सोसायटी; डी. वाय. पाटील नॉलेज सिटी; तसेच कोल्हापूर, पुणे आणि नवी मुंबई येथील विविध वैद्यकीय, अभियांत्रिकी, व्यवस्थापन, दंतवैद्यकीय आणि संशोधन संस्था यांचा समावेश होतो. या संस्थांनी उच्च शिक्षण, संशोधन, आरोग्यसेवा आणि कौशल्य विकासाच्या क्षेत्रात स्वतंत्र ओळख निर्माण केली आहे. 

४ ऑगस्ट २०२६ रोजी वयाच्या ९१व्या वर्षी ‘कोल्हापूर’ येथील निवासस्थानी त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनाने भारतीय शिक्षणविश्व, सार्वजनिक जीवन आणि समाजसेवा क्षेत्रातील एक दूरदर्शी नेतृत्व हरपले. त्यांनी उभारलेल्या संस्था, लाखो विद्यार्थ्यांना दिलेली संधी, आधुनिक शिक्षणाची त्यांनी रुजविलेली दृष्टी आणि समाजाभिमुख कार्याचा वारसा पुढील अनेक पिढ्यांना प्रेरणा देत राहील. शिक्षण हे केवळ ज्ञान देणारे साधन नसून समाज बदलण्याची शक्ती आहे, हा त्यांचा विश्वास त्यांच्या संपूर्ण जीवनकार्यामधून स्पष्टपणे दिसून येतो. त्यामुळे डॉ. ज्ञानदेव यशवंतराव (डी. वाय.) पाटील यांचे नाव भारतीय शिक्षणाच्या इतिहासात कायम आदराने आणि कृतज्ञतेने स्मरणात राहील.

प्रा. हेमंत सुधाकर सामंत 
(प्रस्तुत लेखक हे डी. वाय. पाटील यांनी मुंबईत १९८३ साली स्थापन केलेल्या ‘रामराव आदिक अभियांत्रिकी महाविद्यालया’तून शिकलेले पहिल्या विद्यार्थ्यांपैकी एक अभियंता आहेत.)