१ एप्रिल १९३५ — रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाची स्थापना

आज १ एप्रिल…

भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा दिवस. आजच्याच दिवशी, १ एप्रिल १९३५ रोजी रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) ची स्थापना झाली.

जागतिक कीर्तीचे अर्थतज्ज्ञ, भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे या निर्मितीत अत्यंत मोलाचे योगदान आहे. त्यांनी लिहिलेल्या ‘The Problem of the Rupee – Its Origin and Its Solution’ या ग्रंथातील विचारांवर आधारित धोरणांमुळेच रिझर्व्ह बँकेच्या स्थापनेचा मार्ग मोकळा झाला. याच कारणामुळे १ एप्रिलपासून भारताचे नवीन आर्थिक वर्ष सुरू होते.

रिझर्व्ह बँकेची भूमिका

भारतीय रिझर्व्ह बँक ही भारत सरकारची केंद्रीय बँक असून तिला ‘बँकर्स बँक’ असेही म्हटले जाते. देशाच्या अर्थव्यवस्थेत तिची भूमिका अत्यंत व्यापक आणि महत्त्वाची आहे. RBI खालील प्रमुख जबाबदाऱ्या पार पाडते:

देशाच्या आर्थिक धोरणांची अंमलबजावणी

महागाईवर नियंत्रण ठेवणे

बँकिंग प्रणालीचे नियमन व देखरेख

ठेवीदारांच्या पैशांचे संरक्षण

नागरिकांना किफायतशीर बँकिंग सेवा उपलब्ध करून देणे

देशाच्या आर्थिक विकासासाठी धोरण ठरविणे

डॉ. आंबेडकर यांचे आर्थिक योगदान

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे केवळ भारतीय संविधानाचे शिल्पकार नव्हते, तर ते एक दूरदृष्टी असलेले अर्थतज्ज्ञही होते.

१९१७ साली त्यांनी न्यूयॉर्क येथील Columbia University मध्ये अर्थशास्त्रातील पीएच.डी.साठी सादर केलेल्या प्रबंधात ब्रिटिशांच्या आर्थिक धोरणांवर कठोर टीका केली.

या प्रबंधामुळे वाद निर्माण झाला आणि त्यांच्या पीएच.डी. पदवीला विलंब झाला.

पुढे त्यांनी London School of Economics येथे सखोल अभ्यास करून भारतीय रुपयाच्या समस्यांवर प्रकाश टाकला.

१९२३ साली त्यांच्या प्रबंधाला अर्थशास्त्रातील D.Sc. ही अत्युच्च पदवी प्रदान करण्यात आली.

रॉयल कमिशन आणि ऐतिहासिक क्षण

डॉ. आंबेडकर यांच्या संशोधनाची दखल घेत ब्रिटिश सरकारने १९२५ साली Hilton Young यांच्या अध्यक्षतेखाली Royal Commission on Indian Currency and Finance भारतात पाठवले.

१५ डिसेंबर १९२५ रोजी या आयोगाने डॉ. आंबेडकर यांना मुलाखतीसाठी सन्मानपूर्वक आमंत्रित केले.

त्या वेळी त्यांच्या ‘The Problem of the Rupee’ या ग्रंथाची प्रत आयोगातील प्रत्येक सदस्याच्या हातात होती—हा प्रत्येक भारतीयासाठी अभिमानाचा क्षण होता.

निष्कर्ष

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी केवळ भारतीय संविधानाची निर्मिती केली नाही, तर भारताच्या अर्थव्यवस्थेलाही भक्कम पाया घालून दिला. आज आपण ज्या आर्थिक व्यवस्थेत जगतो, तिच्या उभारणीत त्यांचे योगदान अनमोल आहे.

आर. के. जुमळे

दि. १ एप्रिल २०२