महावीरांचा नास्तिक विचार… आणि आजचा जैन धर्म मूळ तत्त्वज्ञानापासून दूर गेलेला प्रवास

भारतीय धार्मिक परंपरेत जैन धर्माला एक वेगळं स्थान आहे. अहिंसा, संयम, आणि तपश्चर्या यासाठी ओळखला जाणारा हा धर्म अनेकांना अत्यंत “धार्मिक” वाटतो. पण जर आपण या धर्माचे प्रमुख प्रवर्तक महावीर यांच्या मूळ तत्त्वज्ञानाकडे बारकाईने पाहिले, तर एक वेगळंच चित्र समोर येतं जे आजच्या जैन आचरणाशी अनेक ठिकाणी विसंगत दिसतं. महावीरांनी मांडलेला विचार मुळातच तर्काधारित आणि ईश्वरनिरपेक्ष होता. त्यांनी सृष्टी निर्माण करणाऱ्या सर्वशक्तिमान देवाची संकल्पना नाकारली. “प्रत्येक जीव स्वतःच्या कर्मांचा जबाबदार आहे” ही त्यांची मध्यवर्ती भूमिका होती. मोक्षप्राप्तीसाठी कोणत्याही देवाची कृपा नव्हे, तर आत्मसंयम, तप आणि योग्य आचरण आवश्यक आहे हा त्यांच्या तत्त्वज्ञानाचा गाभा होता. या अर्थाने पाहता, हा विचार नास्तिकतेच्या अत्यंत जवळ जाणारा आहे.

पण आजचा जैन धर्म पाहिला, तर चित्र काहीसं वेगळं दिसतं आणि हे केवळ मत नाही, तर प्रत्यक्ष आचरणातील उदाहरणांमधून स्पष्ट होतं.

पहिलं उदाहरण म्हणजे मूर्तीपूजा आणि मंदिरसंस्कृती. महावीर यांनी स्वतः देवत्व नाकारले असताना, आज जैन समाजात भव्य मंदिरे उभारली जातात आणि तीर्थंकरांच्या मूर्तींची पूजा केली जाते. राजस्थानातील रणकपूर जैन मंदिर किंवा दिलवाडा मंदिरे ही केवळ वास्तुकलेची उदाहरणे नाहीत, तर त्या ठिकाणी दररोज पूजा, अभिषेक, आणि धार्मिक विधी केले जातात. हे सर्व “देवपूजा” स्वरूपातच घडतं, जे महावीरांच्या मूळ विचाराशी विसंगत वाटतं.

दुसरं उदाहरण म्हणजे तीर्थंकरांना दिलं जाणारं दैवी स्थान. जैन तत्त्वज्ञानानुसार तीर्थंकर हे मार्गदर्शक असतात, मुक्तीचा मार्ग दाखवणारे मानव. पण प्रत्यक्षात अनेक जैन अनुयायी त्यांना “कृपा करणारे” किंवा “आशीर्वाद देणारे” देवतासमान मानतात. काही ठिकाणी लोक मनोकामना पूर्ण होण्यासाठी प्रार्थना करतात — ही संकल्पना कर्मसिद्धांताशी विसंगत आहे, कारण कर्माच्या नियमानुसार कोणतीही बाह्य शक्ती हस्तक्षेप करू शकत नाही.

तिसरं उदाहरण म्हणजे उपवास आणि विधींचं “पुण्यसंचय” म्हणून केलेलं महत्त्व. पर्युषणसारख्या सणांमध्ये दीर्घ उपवास, पूजा, आणि विविध धार्मिक क्रिया केल्या जातात. मूळ तत्त्वज्ञानात उपवास हा आत्मसंयमाचा भाग आहे, पण आज अनेकदा तो “पुण्य मिळवण्यासाठी” किंवा “आध्यात्मिक लाभासाठी” केला जातो. म्हणजेच, कृतीमागील उद्देश बदललेला दिसतो आत्मशुद्धीऐवजी फलप्राप्ती.

चौथं उदाहरण म्हणजे चमत्कारांवरील श्रद्धा. काही जैन मंदिरांबद्दल किंवा मूर्तींबद्दल “चमत्कार” घडल्याच्या कथा सांगितल्या जातात जसे की मूर्तीने अश्रू ढाळले, किंवा विशेष शक्ती आहे. हे सर्व प्रकार महावीरांच्या तर्काधारित दृष्टिकोनाशी पूर्णपणे विसंगत आहेत.

ही उदाहरणं केवळ टीका करण्यासाठी नाहीत, तर एक वास्तव दाखवण्यासाठी आहेत की कालांतराने जैन धर्माच्या आचरणात मोठा बदल झाला आहे. हा बदल का झाला, याचं उत्तर मानवी मानसशास्त्रात सापडतं. तर्क, आत्मजबाबदारी आणि कठोर आचरण हे अवघड असतं; त्याऐवजी देवावर अवलंबून राहणं, प्रार्थना करणं आणि कर्मकांड करणं हे सोपं आणि मानसिकदृष्ट्या दिलासा देणारं असतं. त्यामुळेच धर्मांमध्ये हळूहळू देवत्व आणि विधींचा शिरकाव होतो.

म्हणून “जैनांनी महावीरांच्या नास्तिक तत्त्वज्ञानाशी फरक घेतला का?” या प्रश्नाचं उत्तर असं म्हणता येईल पूर्णपणे नाही, पण व्यवहारात मात्र मोठ्या प्रमाणात होय.

मूळ विचार अजूनही ग्रंथांमध्ये आहे, पण आचरणात त्याची जागा श्रद्धा आणि कर्मकांडाने घेतलेली दिसते.

हा मुद्दा फक्त जैन धर्मापुरता मर्यादित नाही. तो आपल्याला एक सार्वत्रिक सत्य दाखवतो कोणताही तर्काधारित विचार, जर तो सतत तपासला गेला नाही, तर तोही हळूहळू अंधश्रद्धेत रूपांतरित होऊ शकतो.

आज जर महावीर स्वतः आपल्या नावावर चालणाऱ्या या सर्व गोष्टी पहिल्या(कल्पना), तर कदाचित ते पुन्हा एकदा हेच सांगतील

“तुमच्या मुक्तीचा मार्ग तुमच्या कृतीत आहे, कोणत्याही देवाच्या कृपेवर नाही.”

मग आता प्रश्न तुमच्यासमोर आहे

आपण विचाराचा वारसा जपणार, की परंपरेचा भार उचलत राहणार